در شرایط پیچیده‌ی امروز، زیرساخت‌های آب و فاضلاب به‌عنوان یکی از ارکان حیاتی توسعه پایدار و امنیت ملی، در معرض انواع تهدیدات طبیعی و انسانی قرار دارند. از این‌رو، ارزیابی آسیب‌پذیری و تحلیل ریسک در این سامانه‌ها، گامی اساسی در جهت ارتقای تاب‌آوری، پایداری عملکرد و حفظ امنیت خدمات‌رسانی محسوب می‌شود. هدف از این ارزیابی، شناسایی نقاط ضعف احتمالی در تجهیزات، تاسیسات و شبکه‌های انتقال و توزیع آب است تا بتوان با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و مقاوم‌سازی هدفمند، میزان خسارات احتمالی در شرایط بحران را به حداقل رساند.

در این فرآیند، مدل‌سازی آسیب‌پذیری تجهیزات و شبکه‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی مهندسی نظیر EPANET، WaterGEMS، ALOHA و ابزارهای تحلیل ایمنی مانند FMEA و Bow-Tie Analysis، امکان شبیه‌سازی رفتار سامانه‌ها در شرایط بحرانی و پیش‌بینی اثرات گوناگون تهدیدات را فراهم می‌سازد. این مدل‌سازی‌ها مبنای علمی تصمیم‌گیری‌های کلان در حوزه پدافند غیرعامل صنعت آب به‌شمار می‌روند.

تهدیدات مؤثر بر سامانه‌های آب و فاضلاب شامل مجموعه‌ای از عوامل طبیعی مانند سیل، زلزله، خشکسالی، ریزگردها و تغییرات اقلیمی و نیز تهدیدات انسانی از جمله خرابکاری، نارضایتی‌های اجتماعی، حملات سایبری و تهدیدات زیستی می‌باشند. شناسایی دقیق و طبقه‌بندی این تهدیدات، نخستین گام در طراحی استراتژی‌های دفاع غیرنظامی و تعیین اولویت‌های اجرایی است.

روش‌های تحلیل ریسک در این حوزه شامل رویکردهای کمی و کیفی بوده و بر پایه سنجش احتمال وقوع، شدت پیامد و قابلیت کنترل خطرات طراحی می‌شوند. بهره‌گیری از مدل‌های آماری، تحلیل درخت خطا (FTA) و تحلیل پیامد (Consequence Analysis)، ابزارهایی مؤثر در ارزیابی جامع ریسک محسوب می‌گردند.

در سال‌های اخیر، استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و سامانه‌های GIS تحولی بنیادین در حوزه تحلیل ریسک ایجاد کرده است. این فناوری‌ها با امکان تحلیل داده‌های حجیم، پیش‌بینی روند تهدیدات و پایش بلادرنگ شبکه‌های آبرسانی، موجب افزایش چشمگیر سرعت تصمیم‌گیری و کارایی اقدامات پیشگیرانه شده‌اند. بر این اساس، رویکرد جدید پدافند غیرعامل در صنعت آب و فاضلاب بر محور مدیریت هوشمند ریسک و افزایش تاب‌آوری عملیاتی استوار است.